Piecza zastępcza – perspektywa historyczna i kształt obecny

Piotr Dzieduszyński

doi:10.5604/01.3001.0015.7009

Published: 2025-10-17

Vol. 64 No. 22 (2021)

Foster care – historical and contemporary perspectives

Piotr Dzieduszyński

Section: Articles

https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.7009

Abstract

The problem of taking care of orphaned or abandoned children arises in all cultures, epochs and social systems. Providing foster care to those children has been a universally recognized obligation of the community. Initially, the care of an orphaned child was not institutionalized and abandoned children remained under the charge of individuals or families. In Europe, it was only in the 13th century that the Catholic Church began to create the first care institutions. Over time, state and social organizations played an increasing role. Since that time, both family-based forms of care as well as institutionalizedones have operated side by side. Over centuries, efforts (not always successful) have been made to improve the functioning of these care provisions as well as of the education and methods of care used in them. Nowadays in Poland, there is a dispute over the models of foster care provision which, in a simplified way, involves supporters of preserving only family-based forms of care and practitioners and theoreticians for whom only the maintenance of the institutional forms makes sense. The aim of this paper is to put the current discourse concerning the shape of foster care in a wider historical context. Most analyses of the situation of children uncared for by their parents focus on its present state, and hardly any take a historical perspective, which might provide examples of good practices related to the care of orphaned children as well as a number of actions undertaken in the past which in our times should be regarded as instances of malpractice. This article also discusses various forms of foster care and how these forms affect the psychophysical development of children. The findings suggest that the family-oriented forms of care reduce the risk of psychological, emotional or social issues less.

Keywords:

children’s homes, family-based care, foster care, institutional care, orphanage

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Dzieduszyński, P. (2025). Foster care – historical and contemporary perspectives. Advances in Educational Psychology, 64(22), 31–50. https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.7009

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.

References

Andrzejewski, M. (1997). Domy na piasku – rzecz o sieroctwie i domach dziecka. Wydawnictwo W drodze.
Google Scholar

Andrzejewski, M. (2012). Ewolucja pieczy zastępczej przez pryzmat nowych regulacji prawnych. Teologia a Moralność, 11, 105–125. https://doi.org/10.14746/ tim.2012.11.1.7
Google Scholar

Bieńkowska, I., Kitlińska-Król, M. (2018). Placówki opiekuńczo-wychowawcze typu socjalizacyjnego z perspektywy aspiracji, planów życiowych i usamodzielnienia wychowanków. Zeszyty Naukowe. Organizacja i Zarządzanie/Politechnika Śląska, 131, 13–26.
Google Scholar

Bilikiewicz, T., Gallus, J. (1962). Psychiatria polska na tle dziejowym. PZWL.
Google Scholar

Brenk, M. (2017). Wychowanie socjalistyczne w domach dziecka w pierwszych latach Polski Ludowej (1944–1953). W: M. Nawrot-Borowska, D. Zając (red.), Dziecko i dzieciństwo – wybrane konteksty badań (s. 105–113). Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Google Scholar

Chudnicki, A. (2005). Samoocena wychowanków domów dziecka. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 6(441), 40–43.
Google Scholar

Crockenberg, S. C., Rutter, M., Bakermans Kranenburg, M. J., van Ijzendoorn, M. H., Juffer, F. & The St. Petersburg-USA Orphanage Research Team. (2008). The effects of early social-emotional and relationship experience on the development of young orphanage children. Monographs of the Society for Research in Child Development, 73(3), vii, 245–262. https://doi.org/10.1111/j.1540-5834.2008.00481.x
Google Scholar

Danecka, M., Kęska, A., Pląsek, R. (2018). Dylematy pieczy zastępczej. Instytut Studiów Politycznych PAN.
Google Scholar

Domańska, J. (2009). Przemiany organizacyjne domów dziecka w latach 1945–1989. Zeszyty Naukowe Akademii Marnarki Wojennej, 3 (178), 133–144.
Google Scholar

Gocman, M., Szarzyńska, M., Toro, P. A. (2013). Symptomy zaburzeń psychicznych po opuszczeniu opieki zastępczej w Polsce: porównanie osób z domów dziecka i rodzin zastępczych. W: D. Krok, A. Bronowicka (red.), Jednostka i religia w relacjach społecznych (s. 123–137). Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego.
Google Scholar

Goffman, E. (2011). Instytucje totalne. O pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Google Scholar

Golczyńska-Grondas, A. (2014). „Wychowało nas państwo”: rzecz o tożsamości dorosłych wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych. Nomos.
Google Scholar

Górska, A. (2012). „Z opieki w dorosłość – model usamodzielnienia”. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, PBS SP. Z O.O. dla TPP Oddział w Warszawie. http://docplayer.pl/4055313-Z-opieki-w-doroslosc-model-usamodzielnienia-projekt-wspolfinansowany-ze-srodkow-unii-europejskiej-w-ramach-europej skiego-funduszu-spolecznego.html.
Google Scholar

Iniewicz, G. (2008). Zaburzenia emocjonalne u dzieci i młodzieży z perspektywy teorii przywiązania. Psychiatria Polska, 42(5), 671–682.
Google Scholar

Kelm, A. (1983). Formy opieki nad dzieckiem w Polsce Ludowej. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Google Scholar

Kelm, A. (1996). Z doświadczeń rodzinnych domów dziecka. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 10(355), 24–28
Google Scholar

Klag, L. (2019). Rodzinny dom dziecka jako forma opieki całkowitej. Uniwersytet Jagielloński.
Google Scholar

Kmieciak, A. (2001). Rodzinny charakter niepublicznych domów dziecka na przykładzie Domu Dziecka im. Matki U. Ledóchowskiej w Ostrowie. Paedagogia Christiana, 2(8), 127–132.
Google Scholar

Kolankiewicz, M. (red.). (1998). Zagrożone dzieciństwo. Rodzinne i instytucjonalne formy opieki. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Google Scholar

Kolankiewicz, M. (2006). Zapiski o instytucjonalnej opiece nad dziećmi. Dziecko Krzywdzone, 5(4), 6–35.
Google Scholar

Kosiorek, M. (2007). Ukryte wymiary instytucji edukacyjnych. Przegląd wybranych koncepcji i badań. Przegląd Badań Edukacyjnych, 1(4), 49–62.
Google Scholar

Kościelska, M. (1997). Tożsamość dzieci wychowywanych w rodzinach i w placówkach, Problemy Opiekuńczo-Wychowacze, 6(361), 3–6.
Google Scholar

Kozdrowicz, E. (1998). System opieki nad dzieckiem opuszczonym (1945–1988). W: M. Kolankiewicz (red.), Zagrożone dzieciństwo – rodzinne i instytucjonane formy opieki (s. 9–56). Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Google Scholar

Kulpiński, F. (1997). Przezwyciężanie, ograniczanie i kompensowanie ujemnych stron opieki zakładowej. W: Z. Dąbrowski (red), Węzłowe problemy opieki i wychowania. Wyższa Szkoła Pedagogiczna.
Google Scholar

Kuna, D. (2021). Piecza zastępcza w perspektywie władzy rodzicielskiej oraz realizacji dobra dziecka. Wybrane zagadnienia. Studia Iuridica Toruniensia, 28, 99–116.
Google Scholar

Kusztal, J. (2021). Zasada dobra dziecka w polskim systemie opieki nad dzieckiem. Studia Paedagogica Ignatiana, 24(2), 87–104.
Google Scholar

Kwieciński, Z. (1992). Socjopatologia edukacji. Polska Akademia Nauk.
Google Scholar

Lewin, A. (1987). Dom na Uralu: losy dzieci polskich z Monetnej. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
Google Scholar

Lis, S. (1978). Znaczenie opieki matki zastępczej dla psychoruchowego rozwoju dziecka wychowywanego poza rodziną, Zeszyty Naukowe Instytutu Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, 10, 3–53.
Google Scholar

Lis, S. (1992). Proces socjalizacji dziecka w środowisku pozarodzinnym. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar

Łuczak, E. (1994). Rozwój fizyczny dzieci i młodzieży z rodzin zastępczych i domów dziecka. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 9, 15–18.
Google Scholar

Łuczak, E. (1996). Stan biologiczny dzieci wychowywanych poza własnym środowiskiem rodzinnym. Oficyna Wydawnicza SIMP.
Google Scholar

Łuczyński, A. (2008). Dzieci w rodzinach zastępczych i dysfunkcyjnych. Towarzystwo Naukowe KUL.
Google Scholar

Meissner-Łozińska, J. (2011). Poczucie sensu i bezsensu życia u wychowanków domów dziecka. Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Google Scholar

Obijalski, M. (2008). Modele pracy z wychowankiem. W: M. Krawiec (red.), W stronę zmian. Specyficzne modele opieki i pracy z wychowankiem (s. 39–68). Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania.
Google Scholar

Ogińska-Bulik, N. (2015). Wsparcie społeczne a poczucie jakości życia nastolatków–wychowanków domów dziecka. Pedagogika Rodziny, 5(4), 123–136.
Google Scholar

Ornacka, K., Mirewska, E. (2014). O przemocy instytucjonalnej wobec dzieci i młodzieży w systemie instytucjonalnej pieczy zastępczej jako wyzwaniu dla pracy socjalnej. W: S. Lovašová (red.), Rizikové správanie v teórii a praxi sociálnej prace (s. 182–193). Univerzita Pavla Jozefa Šafárika v Košiciach.
Google Scholar

Passini, B. (2008). Sto lat rodzinnych domów dziecka. Przyjaciel Dziecka, 1–6, 1–5.
Google Scholar

Pawliczuk, W., Kaźmierczak-Mytkowska, A., Srebnicki, T., Wolańczyk, T. (2018). Rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych wśród dzieci i młodzieży przebywających w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, domach dziecka – przegląd badań epidemiologicznych. Psychiatria Polska, 52(2), 345–353.
Google Scholar

Pawuła, F. (1984). Moja działalność opiekuńcza w pierwszych latach Polski Ludowej. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 8(223), 350–358.
Google Scholar

Pląsek, R. (2019). Dynamika przemian instytucji pieczy zastępczej w Polsce. Polityka Społeczna, 2, 7–11.
Google Scholar

Polak, J. (2001). Realizacja charyzmatu Sługi Bożego ks. B. Markiewicza w michalickich domach dziecka (na przykładzie Domu Dziecka „Moja Rodzina” Zgromadzenia św. Michała Archanioła w Prałkowcach koło Przemyśla). Paedagogia Christiana, 2(8), 133–140.
Google Scholar

Posłuszny, Ł. (2017). Instytucje totalne dzisiaj: stan badań, krytyka, rekonfiguracje. Studia Socjologiczne, 4(227), 121–145.
Google Scholar

Pospiszyl, I. (1997), Agresja wewnątrzrówieśnicza jako sposób rozwiązywania problemów własnej tożsamości. W: I. Pospiszyl (red.), Przemoc w instytucjach opiekuńczo-wychowawczych (s. 45–52). WSPS.
Google Scholar

Ruszkiewicz, D. (2014). Okna życia jako instytucje wspierające dziecko i rodzinę – zalety i kontrowersje. Pedagogika Rodziny, 4(3), 45–58.
Google Scholar

Sajkowska, M. (2005). Wiktymizacja wychowanków domów dziecka. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 10(445), 3–17.
Google Scholar

Sajkowska, M. (2006), Wychowankowie domów dziecka a przemoc fizyczna. Niebieska Linia, 1(42), 20–25.
Google Scholar

Sierankiewicz, E. (1997). Przemoc strukturalna w domach dziecka a rozwój osobowy wychowanków. W: I. Pospiszyl (red.), Przemoc w instytucjach opiekuńczo-wychowawczych (s. 115–122). Wyższa Szkoła Pedagogiki Specjalnej.
Google Scholar

Sierpowska, I. (2008). Zadania administracji publicznej w zakresie pieczy zastępczej nad dzieckiem. Zeszyty Naukowe Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Witelona w Legnicy, 4, 73–87.
Google Scholar

Skalec, A. (2017). Rodzinna i instytucjonalna piecza zastępcza w Polsce – porównanie. Polityka Społeczna, 3, 12–18.
Google Scholar

Sosnowska, J. (2021). Opieka nad dzieckiem w pracach samorządu łódzkiego w okresie międzywojennym – projekty i ich realizacja. Studia Paedagogica Ignatiana, 24(2), 63–85.
Google Scholar

Starego, K. (2017). Od pedagogiki kolektywu do pedagogiki kolektywizującej. Idee wychowawcze Antona Makarenki w świetle filozofii i pedagogiki wspólnotowości. Problemy Wczesnej Edukacji, 39(4), 40–49.
Google Scholar

Stelmaszuk, Z. W. (2000). Dziecko w rodzinie zastępczej. W: E. Milewska, A. Szymanowska (red.), Rodzice i dzieci – psychologiczny obraz sytuacji problemowych (s. 100–114). CMPP MEN.
Google Scholar

Surdacki, M. (1998). Dzieci porzucone w Szpitalu Świętego Ducha w Rzymie w XVIII wieku. Towarzystwo Naukowe KUL.
Google Scholar

Surdacki, M. (2001). Od porzucenia do „normalnego życia”. W: D. Kornas-Biela (red.), Oblicze dzieciństwa (s. 85–101). Towarzystwo Naukowe KUL.
Google Scholar

Telka, L. (1995). Rodzinny dom dziecka jako środowisko wychowawcze. Analiza porównawcza na przykładzie rodzin naturalnych. Niepublikowana praca doktorska. Uniwersytet Łódzki.
Google Scholar

Theiss, W. (2012). Sieroctwo wojenne polskich dzieci (1939–1945). Zarys problematyki. Przegląd Pedagogiczny, 1, 79–95.
Google Scholar

Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U.2020.0.821).
Google Scholar

Uwarunkowania procesu usamodzielnienia wychowanków instytucjonalnej pieczy zastępczej w województwie łódzkim. Raport z badań Regionalnego Centrum Polityki Społecznej w Łodzi (2014). Regionalne Centrum Polityki Społecznej. https://rcpslodz.pl/images/Pobieranie/2014_12_03_ uwarunkowania_procesu_usamodziel¬niania_wychowankow.pdf
Google Scholar

Więch, W. (1998). Ksiądz Bronisław Markiewicz – człowiek czynu, miłości i poświęcenia. Edukacja i Dialog, 5(98). http://edukacjaidialog.pl/archiwum/1998,96/maj,139/ksiadz_bronislaw_markie-wicz_-_czlowiek_czynu_milosci_i_poswiecenia,728.html
Google Scholar

Więch, W. (2000). Polskie tradycje opieki nad dzieckiem. Edukacja i Dialog, 2(115). http://edukacjaidialog.pl/archiwum/2000,98/luty,156/polskie_trady-cje_opieki_nad_dzieckiem,964.html
Google Scholar

Woźniak, W. (2011). Cechy osobowościowe wychowanków domów dziecka w perspektywie integracji społeczne. Studia nad Rodziną, 15/1–2(28–29), 307–317.
Google Scholar

Wygański, J. J. (2012). Proces usamodzielnienia a życiowa samodzielność wychowanków domów dziecka i rodzin zastępczych w powiecie otwockim. Raport z badania. Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Otwocku. https://docplayer. pl/5793300-Proces-usamodzielnienia-a-zyciowa-samodzielnosc-wychowankow-domow-dziecka-i-rodzin-zastepczych-w-powiecie-otwockim-raport-z-badania- 2012.html
Google Scholar