Transformacyjna praca socjalna wrażliwa na miejsce. Perspektywa pedagogiki miasta

Maria Mendel; Małgorzata Michel

doi:10.71358/ps.2112

Opublikowane: 2025-06-26

Tom 40 Nr 2 (2025)

Transformacyjna praca socjalna wrażliwa na miejsce. Perspektywa pedagogiki miasta

Maria Mendel

, Małgorzata Michel

Dział: Artykuły

https://doi.org/10.71358/ps.2112

Abstrakt

Celem tego opracowania jest zaprezentowanie koncepcji transformacyjnej pracy socjalnej wrażliwej na miejsce, ukazanej z perspektywy pedagogiki miasta. Piszemy o miejscu nie-tylko-ludzkim, ujmowanym z perspektywy wychodzącej poza antropocentryzm, z myśleniem o mieście jako miejscu międzygatunkowej wspólności. Ukazujemy przy tym ulicę jako miejsce posiadające ucieleśnione cechy pedagogiczne, czyli troskliwe, dające bezpieczeństwo, wrażliwe na uznanie i realizujące prawa najsłabszych.

Koncepcję transformacyjnej pracy socjalnej wrażliwej na miejsce rozwijamy w dwóch nurtach. Pierwszy z nich, nie-tylko-atropocentryczny, bliski nowemu humanizmowi, koncentruje się na miejscu, stanowiącym doświadczenie człowieka, zawsze „gdzieś” kształtującego więzi z innymi ludźmi, lub próbującego znaleźć się w sytuacjach braku możliwości zawiązywania ludzkich relacji, kiedy innych zastępują znaki, komunikaty, rozmaite urządzenia, przedmioty czy maszyny. Miejsce pojmowane jest tu w odniesieniu do fenomenologicznych koncepcji, m.in. pedagogiki miejsca Davida Gruenewalda, w której ludzkie doświadczenie przestrzenne jest kategorią kluczową. W ramach tego nurtu podmiot ludzki widzimy metaforycznie, jako zatopiony w przestrzeni własnego doświadczenia. W drugim z nurtów, posthumanistycznym, akcentując jego przynależność do żywej materii (za: Rosi Braidotti, Timothym Mortonem i in.), postrzegamy go jako rozpuszczonego w świecie życia. Lokując się w powyższej ramie teoretycznej, przedstawiamy przypadek pracy socjalnej w transformacji in statu nascendi, w której miejsce – miasto – pojmowane jest humanistycznie po nowemu, jako nie-tylko-ludzkie, oraz posthumanistycznie, jako wyraz symbiotycznej, współtworzonej przez człowieka wspólnoty życia. Wspierając się zaprezentowanym przypadkiem, przedstawiamy koncepcję „pracy socjalnej wrażliwej na miejsce”. Taka praca socjalna nie tylko potrzebuje pedagogiki miejsca wychodzącej poza humanizm i antropocentryzm – czułej na miejsce pedagogiki publicznej – lecz także wpisuje się w nią w świetle aktualnych uwarunkowań własnej transformacyjności.

Słowa kluczowe:

transformacyjna praca socjalna, miejsce, pedafogika miejsca, pedagogika miasta, ulica

Inne teksty tego samego autora

Maria Mendel, Poza humanizm: transformacyjna i regeneratywna praca socjalna jako czuła pedagogika publiczna , Praca Socjalna: Tom 37 Nr 3 (2022)

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Mendel, M., & Michel, M. (2025). Transformacyjna praca socjalna wrażliwa na miejsce. Perspektywa pedagogiki miasta . Praca Socjalna, 40(2), 33–57. https://doi.org/10.71358/ps.2112

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Abram, D. (1997). The spell of the sensuous: Perception and language in a more-than-human world. New York: Vintage Books.
Google Scholar

ARISE. (1999). A Review of Existing Services Relating to Street Children (Dhaka City). DSS, MSW, GOB, s. vi–13.
Google Scholar

Augé, M. (1995). Non-Places. Introduction to an Anthropology of Supermodernity. London–New York: Verso.
Google Scholar

Bednarek, J. (2014). Przedmowa do polskiego wydania. W: R. Braidotti, Po człowieku (s. 11–37). Warszawa: WN PWN.
Google Scholar

Bińczyk, E. (2018). Epoka człowieka. Retoryka i marazm antropocenu. Warszawa: WN PWN.
Google Scholar

Bojarska, K. (2013). Wstęp. Poczuć myślenie: afektywne procedury historii i krytyki (dziś). Teksty Drugie: teoria literatury, krytyka, interpretacja, 6, 8–16. https://tekstydrugie.pl/news/2013-nr-6-zaafektowani/
Google Scholar

Black, M. (1993). Street and Working Children: Global Seminar Report. UNICEF Innocenti Center.
Google Scholar

Bowers, C.A. (2018). Why a critical pedagogy of place is an oxymoron. Environmental Education Research, 14(3), 325–335. DOI:10.1080/13504620802156470
Google Scholar

Braidotti, R. (2014). Po człowieku. Warszawa: WN PWN.
Google Scholar

Bruner, J. (1990). Życie jako narracja. Kwartalnik Pedagogiczny, 4, 3–17.
Google Scholar

Calderon, D. (2014). Speaking back to Manifest Destinies: a land education-based approach to critical curriculum inquiry. Environmental Education Research, 20(1), 24–36. https://doi.org/10.1080/13504622.2013.865114
Google Scholar

Chutorański, M. (2020). Nie (tylko) ludzkie wymiary edukacji. W stronę pedagogiki nieantropocentrycznej. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe US.
Google Scholar

Creswell, J.W. (2013). Projektowanie badań naukowych. Metody ilościowe, jakościowe i mieszane. Kraków: Wydawnictwo UJ.
Google Scholar

Dominelli, L. (2004). Climate change from a green social work perspective. W: J.-P. Wilken, A. Parpan-Blaser, A. Prosser, S. Pas van der, E. Jansen (red.), Social Work and Social Innovation: Emerging Trends and Challenges for Practice, Policy and Education in Europe (s. 193–207). Bristol: Bristol University Press.
Google Scholar

Boroń, A., Gromkowska-Melosik, A. (2023). Ukraińskie uchodźczynie wojenne. Tożsamość, trauma i nadzieja. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Google Scholar

Fraser, N. (2005). Redystrybucja czy uznanie? Debata polityczno-filozoficzna. Biblioteka Współczesnej Myśli Społecznej. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP.
Google Scholar

Fraser, N. (2008). Social Justice in the Age of Identity Politics. Redistribution, Recognition and Participation. Routledge.
Google Scholar

Garrett, P.M. (2010). Recognizing the Limitations of the Political Theory of Recognition: Axel Honneth, Nancy Fraser and Social Work. The British Journal of Social Work, 40(5), 1517–1533.
Google Scholar

Giroux, H. (2004). Public Pedagogy and the Politics of Neo-Liberalism. Making the Political More Pedagogical. Policy Futures in Education, 2(3–4), 494–503.
Google Scholar

Goffman, E. (1971). Relations in Public. New York: Basic Books.
Google Scholar

Gomes da Costa, A.C. (1997). Ninos Y Ninas de la calle: Vida, Passion Y Muerte. UNICEF Argentina.
Google Scholar

Gordon, L. (2009). Invisible Children – A Study of the Children of Prisoners. Pillars: Christchurch.
Google Scholar

Gulczyńska, A., Granosik, M. (2022). Małe rewitalizacje podwórek. Społeczno-pedagogiczne badania-działania. Łódź: Wydawnictwo UŁ.
Google Scholar

Gruenewald, D. (2003). The Best of Both Worlds: A Critical Pedagogy of Place. Educational Researcher, 32(4), 3–12.
Google Scholar

Hai, A. (2014). Problems Faced by the Street Children: A Study on Some Selected Places in Dhaka City, Bangladesh. International Journal of Scientific & Technology Research, 3(10), October, 45–56.
Google Scholar

Hannerz, U. (2006). Odkrywanie miasta. Antropologia obszarów miejskich. Kraków: Wydawnictwo UJ.
Google Scholar

Hecht, T. (1998). At Home in the street: Street Children of Northeast Brazil. New York: Cambridge University Press.
Google Scholar

Heidegger, M. (1977). Budować, mieszkać, myśleć. Eseje wybrane. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik.
Google Scholar

Hickey, A. (2010). When the Street Become a Pedagogue. W: J.A. Sandlin, B.D. Schultz, J. Burdick (red.), Handbook of Public Pedagogy. Education and Learning Beyond Schooling(s. 161–171). New York–London: Routledge. ebook: https://doi.org/10.4324/9780203863688 (dostęp: 30.12.2024).
Google Scholar

Homicki, B. (2007). Ogniska „Dziadka” Lisieckiego. Warszawa: Wydawnictwo Digipol.
Google Scholar

Homicki, B. (2011). Kazimierz Lisiecki „Dziadek”. Opowieść o Naczelnym Dziecku Ulicy i jego ferajnie. Warszawa: Stowarzyszenie Wychowanków i Przyjaciół Kazimierza Lisieckiego-Dziadka „Przywrócić Dzieciństwo”.
Google Scholar

Homicki, B. (2018). Ogniskowcy „Dziadka” Lisieckiego. Warszawa: Stowarzyszenie Wychowanków i Przyjaciół Kazimierza Lisieckiego-Dziadka „Przywrócić Dzieciństwo”.
Google Scholar

Hutton, P.C. (2021). The Shift from Sustainable to Regenerative Design. https://sustainablebrands.com/read/product-service-design-innovation/the-shift-from-sustainable-to-regenerative-design (dostęp: 12.04.2022).
Google Scholar

Jałowiecki, B., Łukowski, W. (red.). (2008). Szata informacyjna miasta. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Google Scholar

Kamińska, K., (2010a). Miejskie wojny. Edukacyjne dyskursy przestrzeni. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe.
Google Scholar

Kamińska, K. (2010b). Miejskie opowieści. Edukacyjne narracje przestrzeni. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe.
Google Scholar

Kuchta, J. (1936). Dziecko włóczęga. Lwów: Nakładem Księgarni Towarzystwa Szkoły Ludowej.
Google Scholar

Latour, B. (2010). Splatając na nowo to, co społeczne. Kraków: Universitas.
Google Scholar

Lewicka, M. (2012). Psychologia miejsca. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Google Scholar

Maller, C. (2018). Healthy Urban Environments: More-than-Human Theories. London–New York: Routledge.
Google Scholar

Marzec, A. (2018). „Jesteśmy połączonym z sobą światem” – Timothy Morton i widmo innej wspólnoty. Teksty Drugie 2, Ekokrytyka. https://doi.org/10.18318/td.2018.2.6
Google Scholar

McCoy, K. (2014). Manifesting Destiny: a land education analysis of settler colonialism in Jamestown, Virginia, USA. Environmental Education Research, 20(1), 82–97. https://doi.org/10.1080/13504622.2013.865116
Google Scholar

Mendel, M. (2006). Wstęp. W: M. Mendel (red.), Pedagogika miejsca (s. 9–18). Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Google Scholar

Mendel, M. (2007). Społeczeństwo i rytuał. Heterotopia bezdomności. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Google Scholar

Mendel, M. (2016). Miasto pedagogiczne. Słowo od redaktorki. Studia Pedagogiczne, tom specjalny: Miasto pedagogiczne, pod red. M. Mendel, LXIX, 9–26.
Google Scholar

Mendel, M. (2017). Pedagogika miejsca wspólnego: Miasto i szkoła. Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra.
Google Scholar

Mendel, M. (2020). Eduwidmontologia – przyczynki. W: M. Mendel (red.), Eduwidma, rzeczy i miejsca nawiedzone. Gdańsk: Wydawnictwo UG.
Google Scholar

Mendel, M. (2022a), Poza humanizm: transformacyjna i regeneratywna praca socjalna jako czuła pedagogika publiczna. Praca Socjalna, 3(37), 59–72. https://doi.org/10.5604/01.3001.0016.0721
Google Scholar

Mendel, M. (2022b), Miejsce w biografii jako wyraz wspólnego świata. Biografistyka Pedagogiczna, 7(2), 13–26. https://doi.org/10.36578/BP.2022.07.36
Google Scholar

Michel, M. (2015). Społeczne usytuowanie pedagoga resocjalizacyjnego w terenowych badaniach jakościowych. Dylematy metodologiczne i etyczne w „trudnym terenie”. Resocjalizacja Polska, 10, 165–179.
Google Scholar

Michel, M. (2016). Gry uliczne w wykluczenie społeczne w przestrzeni miejskiej. Perspektywa resocjalizacyjna. Kraków: Wydawnictwo UJ.
Google Scholar

Michel, M. (2017). „Znaki więzi” i „znaki istnienia: narracje tożsamościowe członków gangów młodzieżowych w przestrzeniach miejskich: perspektywa interpretatywna w urban studies na gruncie pedagogiki resocjalizacyjnej. Forum Pedagogiczne, 1, 95–119.
Google Scholar

Michel, M. (2018). Etnometodologie przestrzeni wykluczonych. Kategoria ulicy w kontekście studiów miejskich na gruncie pedagogiki. Jakościowe Badania Pedagogiczne, III(1), 26–50.
Google Scholar

Michel, M. (2019). Prawo do miasta i zarządzanie miejskimi przestrzeniami przez nieformalne grupy i gangi młodzieżowe w świetle koncepcji reżimów miejskich. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J, Paedagogia-Psychologia, XXXII, 3, 181–195. http://dx.doi.org/10.17951/j.2019.32.3
Google Scholar

Michel, M. (2022). S.O.S. Wsparcie organizacji streetworkerskich. Raport z badań, Federacja Organizacji Streetworkerskich. https://drive.google.com/file/d/1j-vFHbN0nXIL30vAVNUr2N4WeMcI35yb/view (dostęp: 16.12.2024).
Google Scholar

Michel, M. (2023). Diagnoza sytuacji i potrzeb osób pracujących metodą streetworkingu z dziećmi na ulicy w Polsce. Raport z badań. Resocjalizacja Polska, 25, 191–209.
Google Scholar

Morton, T. (2003). Mroczna ekologia. Ku logice przyszłego współistnienia. Warszawa: Oficyna Związek Otwarty.
Google Scholar

Park, R.E. (1925). Human Communities. The City and Human Ecology. New York: Free Press.
Google Scholar

Park, R.E., Burgess, E.W., McKenzie, R.D. (1925). The City. Chicago: University of Chicago Press.
Google Scholar

Philosophy After Nature (2017). R. Braidotti, R. Dolphijn (red.). London–New York: Rowman & Littelfield.
Google Scholar

Puchert, J., Kurowska-Susdorf, A. (2016). Podmiotowe bycie w mieście. Perspektywa niemieckiej pedagogiki miejsca/przestrzeni Studia Pedagogiczne, LXIX, 29–49.
Google Scholar

Radlińska, H. (1935). Stosunek wychowawcy do środowiska społecznego. Szkice z pedagogiki społecznej. Warszawa: Nasza Księgarnia.
Google Scholar

Rudnicki, P. (2023). Kto, jak nie my? Wspólnota i działanie na Dworcu Głównym we Wrocławiu (marzec–kwiecień 2022). Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.
Google Scholar

Ruitenberg, C. (2005). Deconstructing the Experience of the Local: Toward a Radical Pedagogy of Place. Philosophy of Education Yearbook, 212–220.
Google Scholar

Rutkowski, J. (2019). Praca socjalna w mieście. Perspektywa koinopolityczna. Pedagogika Społeczna, 1(71), 77–96.
Google Scholar

Seamon, D. (1980). Body – subject, time – space routines, and place – ballets. W: D. Butimer, D. Seamon (red.), The human experience of space and place (s. 148–165). New York: St. Martin’s Press.
Google Scholar

Seamon. D. (2000). A way of seeing people and place: Phenomenology in environment-behavior research. W: W.S. Wapner, J. Demick, T. Yamamoto, T. Minami (red.), Theoretical perspective in environment – behavior research: Underlying assumptions, research problems, and methodologies. New York: Kluver Academic/Plenum Publishers.
Google Scholar

Stephens, S. (1995). Children and the Politics of Culture in Late Capitalism. W: S. Stephens (red.), Children and the Politics of Culture. Princeton: Princeton University Press.
Google Scholar

Szmagalski, J. (2023). Z debaty nad reorientacją pracy socjalnej w stanie globalnych zagrożeń – ekopraktyka, praca kliniczna, superwizja. Pedagogika Społeczna, 1(87), 33–62. https: doi.org/10.35464/1642-672X.PS.2023.1.03
Google Scholar

Szmagalski, J. (2024). Praca socjalna: Od settlementów i caseworku do teorii pracy ekosocjalnej, Praca Socjalna, 1(39), 45–76. https: doi.org/10.5604/01.3001.0054.4907
Google Scholar

Szwabowski, O. (2023). Nie-ludzka wspólnota cierpienia. Nie- ludzkie relacje i kruchość. Poznań: Wydawnictwo Rys.
Google Scholar

Tokarczuk, O. (2019). Czuły narrator. Przemowa noblowska https://www.nobelprize.org/uploads/2019/12/tokarczuk-lecture-polish.pdf (dostęp: 17.11.2024).
Google Scholar

Tokarczuk, O. (2020). Czuły narrator. Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Google Scholar

Toporow, W. (2000). Miasto i mit. Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria.
Google Scholar

Toporow, W. (2003). Przestrzeń i rzecz. Kraków: Universitas.
Google Scholar

Tuan, Y.-F. (1974). Space and Place. Humanistic Perspective. Progress in Geography, 6, 233–246.
Google Scholar

Tuan, Y-F. (1975). Place. An Experimental Perspective. Geographical Review, 65, 151–165.
Google Scholar

Tuan, Y-F. (1987). Przestrzeń i miejsce. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Google Scholar

Volpi, E. (2002). Street Childre: Promising practices and Approaches. The International Bank for Reconstruction and Development/The World Bank.
Google Scholar

Wallis, A. (1967). Socjologia wielkiego miasta. Warszawa: PWN.
Google Scholar

Wallis, A. (1971). Socjologia a kształtowanie przestrzeni. Warszawa: Wydawnictwo PIW.
Google Scholar

Wallis, A. (1977). Miasto a przestrzeń. Warszawa: Wydawnictwo PIW.
Google Scholar

Winkler, M. (2000). Ortshandeln – die Pädagogik der Heimerziehung. W: H. Colla, T. Gabriel, S. Millham, S. Teusler, M. Winkler (red.), Heimerziehung und Pflegekinderwesen in Europa (s. 313f). Neuwied: Hermann Luchterhand Verlag.
Google Scholar

Witkowski, L. (2014). Niewidzialne środowisko. Pedagogika kompletna Heleny Radlińskiej jako krytyczna ekologia idei, umysłu i wychowania. O miejscu pedagogiki w przełomie dwoistości w humanistyce. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Google Scholar

Zańko, P. (2012). Zabijemy was słowami. Prowokacja kulturowa w przestrzeni miejskiej i w Internecie. Warszawa: Wydawnictwa UW.
Google Scholar