Edukacja globalna jako odpowiedź na aktualne wyzwania polskiej edukacji. Praktyki nauczycieli i nauczycielek

Dobrawa Aleksiak

doi:10.71358/pow.2723

Opublikowane: 2026-02-28

Tom 646 Nr 1 (2026)

Edukacja globalna jako odpowiedź na aktualne wyzwania polskiej edukacji. Praktyki nauczycieli i nauczycielek

Dobrawa Aleksiak

Dział: Artykuły

https://doi.org/10.71358/pow.2723

Abstrakt

Artykuł podejmuje temat edukacji globalnej (EG) jako odpowiedzi na aktualne wyzwania polskiej edukacji. Celem badania jest zrozumienie, w jaki sposób nauczyciele i nauczycielki realizują założenia EG w praktyce szkolnej. Badanie ma charakter jakościowy i opiera się na grupowych wywiadach fokusowych z 19 nauczycielami i nauczycielkami oraz na trzech pogłębionych studiach przypadków. Analiza wskazuje, że praktyki EG w polskich szkołach mają głównie charakter oddolny i zależą od indywidualnej inicjatywy nauczycieli i nauczycielek, przy bardzo ograniczonym wsparciu instytucjonalnym. Nauczyciele i nauczycielki włączają treści EG w lekcje i działania pozalekcyjne, często współpracując z organizacjami pozarządowymi. W swoich działaniach stosują strategie adaptacyjne, takie jak „przemycanie” treści EG czy modyfikowanie języka w obliczu potencjalnych kontrowersji. Artykuł wskazuje zarówno na mocne strony tych praktyk, takich jak kreatywność, krytyczne podejście i zaangażowanie, jak i na ich ograniczenia, wynikające głównie z braku systemowego wsparcia. W zakończeniu podkreślono potrzebę bardziej spójnej polityki edukacyjnej sprzyjającej trwałemu rozwojowi EG w Polsce, a także potrzebę badań zarówno praktyk jak i teorii EG w polskim kontekście.

Słowa kluczowe:

edukacja globalna, nauczyciele i mnauczycielki, szkoła, praktyka dydaktyczna, badania jakościowe

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Aleksiak, D. (2026). Edukacja globalna jako odpowiedź na aktualne wyzwania polskiej edukacji. Praktyki nauczycieli i nauczycielek. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 646(1), 3–20. https://doi.org/10.71358/pow.2723

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Aleksiak, D. (2026). Exploring GCE in schools. Insights from Focus Group Interviews with in-service teachers in Poland and Portugal. W: D. Bourn, A. Stones (red.), Learning for a Just, Peaceful and Sustainable World. Bloomsbury Publishing
Google Scholar

Aleksiak, D., Kuleta-Hulboj, M. (2020). A policy at a standstill: A critical analysis of global education in the Polish national curriculum. Policy & Practice: A Development Education Review, 31, 32–54.
Google Scholar

Aleksiak, D., Kuleta-Hulboj, M., Zielińska, A. (2023). Guerrillas or missionaries? Teachers addressing controversial topics of global citizenship education under unfavourable conditions. Globalisation, Societies and Education, 1–17. https://doi.org/10.1080/14767724.2023.2283501 DOI: https://doi.org/10.1080/14767724.2023.2283501
Google Scholar

Andreotti, V. (2011). Actionable postcolonial theory in education. Palgrave Macmillan. DOI: https://doi.org/10.1057/9780230337794
Google Scholar

Andreotti, V. (2014). Actionable curriculum theory: AAACS 2013 closing keynote. Journal of the American Association for the Advancement of Curriculum Studies, 10, 1–10.
Google Scholar

Andreotti, V., de Souza, L. (2008). Translating theory into practice and walking minefields: Lessons from the project “Through Other Eyes.” International Journal of Development Education and Global Learning, 1(1), 23–36. https://doi.org/10.18546/IJDEGL.01.1.03 DOI: https://doi.org/10.18546/IJDEGL.01.1.03
Google Scholar

Biesta, G., Priestley, M., Robinson, S. (2013). Teachers as agents of change: Teacher agency and emerging models of curriculum. W: M. Priestley, G. Biesta (red.), Reinventing the curriculum: New trends in curriculum policy and practice (s. 187–206). Bloomsbury Publishing. https://doi.org/10.5040/9781472553195 DOI: https://doi.org/10.5040/9781472553195.ch-010
Google Scholar

Bilon-Piórko, A. (2022). Activity against all odds – the biographical costs of activism and social engagement. Adult Education Discourses, 23. https://doi.org/10.34768/dma.vi23.676 DOI: https://doi.org/10.34768/dma.vi23.676
Google Scholar

Blaikie, N. (2007). Approaches to social enquiry: Advancing knowledge (2 wyd.). Polity.
Google Scholar

Bourn, D. (2016). Teachers as agents of social change. International Journal of Development Education and Global Learning, 7(3), 63–77. https://doi.org/10.18546/IJDEGL.07.3.05 DOI: https://doi.org/10.18546/IJDEGL.07.3.05
Google Scholar

Bourn, D., Hunt, F., Blum, N., Lawson, H. (2016). Primary education for global learning and sustainability: A report for the Cambridge Primary Review Trust. Cambridge Primary Review Trust.
Google Scholar

Braun, V., Clarke, V., Hayfield, N., Terry, G. (2019). Thematic Analysis. In P. Liamputtong (Ed.), Handbook of Research Methods in Health Social Sciences (s. 843–860). Springer Singapore. https://doi.org/10.1007/978-981-10-5251-4_103 DOI: https://doi.org/10.1007/978-981-10-5251-4_103
Google Scholar

Braun, V., Clarke, V. (2021). Can I use TA? Should I use TA? Should I not use TA? Comparing reflexive thematic analysis and other pattern‐based qualitative analytic approaches. Counselling and Psychotherapy Research, 21(1), 37–47. https://doi.org/10.1002/capr.12360 DOI: https://doi.org/10.1002/capr.12360
Google Scholar

Bryan, A., Bracken, M. (2011). Learning to read the world? Teaching and learning about global citizenship and international development in post-primary schools. University College Dublin.
Google Scholar

Burr, V. (2015). Social constructionism (3 wyd.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315715421 DOI: https://doi.org/10.4324/9781315715421
Google Scholar

Carano, K. (2010). Through the lens of a global educator: Examining personal perceptions regarding the construction of world-mindedness (Doctoral dissertation). University of South Florida. https://digitalcommons.usf.edu/etd/3568/
Google Scholar

Carano, K. (2013). Global educators’ personal attribution of a global perspective. Journal of International Social Studies, 3(1), 4–18.
Google Scholar

Coelho, D. P., Caramelo, J., Menezes, I. (2022). Global citizenship and the global citizen/consumer: Perspectives from practitioners in development NGOs in Portugal. Education, Citizenship and Social Justice, 17(2), 155–170. https://doi.org/10.1177/1746197921999639 DOI: https://doi.org/10.1177/1746197921999639
Google Scholar

CONCORD. (2018). Global citizenship education in Europe: How much do we care?. CONCORD Europe.
Google Scholar

Cox, C. (2017). Global citizenship concepts in curriculum guidelines of 10 countries: Comparative analysis. IBE-UNESCO and APCEIU.
Google Scholar

Czaplicka, K., Lisocka-Jaegermann, B. (2014). Edukacja globalna w szkołach gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych w Polsce. Raport z badania. ORE.
Google Scholar

Evans, M., Ingram, L. A., Macdonald, A., Weber, N. (2009). Mapping the “global dimension” of citizenship education in Canada: The complex interplay of theory, practice, and context. International Journal of Citizenship Teaching and Learning, 5(2), 16–34.
Google Scholar

Goren, H., Yemini, M. (2015). Global citizenship education in context: Teacher perceptions at an international school and a local Israeli school. Compare: A Journal of Comparative and International Education, 46(5), 832–853. https://doi.org/10.1080/03057925.2015.1111752 DOI: https://doi.org/10.1080/03057925.2015.1111752
Google Scholar

Goren, H., Yemini, M. (2017). Citizenship education redefined – A systematic review of empirical studies on global citizenship education. International Journal of Education Research, 82, 170–183. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2017.02.004 DOI: https://doi.org/10.1016/j.ijer.2017.02.004
Google Scholar

Grupa Zagranica. (2011). Report on the multi-stakeholder process on global education.
Google Scholar

GUS. (2025). Cudzoziemcy wykonujący pracę w Polsce w lutym 2025 r. https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6329/15/27/1/cudzoziemcy_wykonujacy_prace_w_polsce_w_lutym_2025_r..pdf
Google Scholar

Hahn, C. L. (2015). Teachers’ perceptions of education for democratic citizenship in schools with transnational youth: A comparative study in the UK and Denmark. Research in Comparative and International Education, 10(1), 95–119. https://doi.org/10.1177/1745499914567821 DOI: https://doi.org/10.1177/1745499914567821
Google Scholar

Jasikowska, K. (2018). Zmieniając świat! Edukacja globalna między zyskiem a zbawieniem. Impuls.
Google Scholar

Jasikowska, K., Pająk-Ważna, E., Klarenbach, M. (2015). Edukacja globalna w Małopolsce. Podmioty – praktyki – konteksty. Impuls.
Google Scholar

Kuleta-Hulboj, M., Aleksiak, D. (2022). Looking for a better future? Reconstruction of global citizenship and sustainable development in Polish national curriculum. W: M. Öztürk (red.), Educational response, inclusion and empowerment for SDGs in emerging economies (s. 67–82). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-98962-0_5 DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-98962-0_5
Google Scholar

Kuleta-Hulboj, M., Kielak, E. (2021). Zrównoważony rozwój i edukacja globalna w kształceniu i doskonaleniu nauczycieli/ek. Raport z badań. Grupa Zagranica.
Google Scholar

Lee, W. O., Leung, S. W. (2006). Global citizenship education in Hong Kong and Shanghai secondary schools: Ideals, realities and expectations. Citizenship Teaching and Learning, 2(2), 68–84.
Google Scholar

Marshall, H. (2007). Global education in perspective: Fostering a global dimension in an English secondary school. Cambridge Journal of Education, 37(3), 355–374. https://doi.org/10.1080/03057640701546672 DOI: https://doi.org/10.1080/03057640701546672
Google Scholar

Ocetkiewicz, I., Pająk-Ważna, E. (2013). Edukacja globalna w polskiej szkole. Raport z badań wśród nauczycielek i nauczycieli III etapu edukacyjnego. CEO.
Google Scholar

OECD. (2018). PISA 2018 global competence. https://www.oecd.org/pisa/innovation/global-competence/
Google Scholar

O’Loughlin, E., Wegimont, L. (2009). Global education in Poland. The European global education peer review process. National report on Poland. GENE.
Google Scholar

Pantić, N., Florian, L. (2015). Developing teachers as agents of inclusion and social justice. Education Inquiry, 6(3), 27311. https://doi.org/10.3402/edui.v6.27311 DOI: https://doi.org/10.3402/edui.v6.27311
Google Scholar

Pashby, K., Costa da, M., Stein, S., Andreotti, V. (2020). A meta-review of typologies of global citizenship education. Comparative Education, 56(2), 144–164. https://doi.org/10.1080/03050068.2020.1723352 DOI: https://doi.org/10.1080/03050068.2020.1723352
Google Scholar

Pashby, K., Sund, L. (2020). Decolonial options and foreclosures for global citizenship education and education for sustainable development. Nordic Journal of Comparative and International Education, 4(1), 66–83. https://doi.org/10.7577/njcie.3554 DOI: https://doi.org/10.7577/njcie.3554
Google Scholar

Piszel, A., Paluszek, A., Szczygieł, P., Witkowski, J. (2010). Treści edukacji globalnej w podstawie programowej kształcenia ogólnego. CEO; Polska Akcja Humanitarna.
Google Scholar

Rapoport, A. (2010). We cannot teach what we don’t know: Indiana teachers talk about GCE. Education, Citizenship and Social Justice, 5, 179–190. DOI: https://doi.org/10.1177/1746197910382256
Google Scholar

Rapoport, A. (2013). Global citizenship themes in the social studies classroom: Teaching devices and teachers’ attitudes. The Educational Forum, 77(4), 407–420. https://doi.org/10.1080/00131725.2013.822041 DOI: https://doi.org/10.1080/00131725.2013.822041
Google Scholar

Rapoport, A. (2015). Global citizenship education: Classroom teachers’ perspectives and approaches. W: J. Harshman, T. Augustine, M. M. Merryfield (red.), Research in Global Citizenship Education (s. 119–135). Information Age Publishing. DOI: https://doi.org/10.1108/978-1-68123-069-620251007
Google Scholar

Rudnicki, P. (2023). Kto, jak nie my? Wspólnota i działanie na Dworcu Głównym we Wrocławiu (marzec–kwiecień 2022). Wydawnictwo Naukowe DSW.
Google Scholar

Sant, E., Davies, I., Pashby, K., Shultz, L. (2018). Global citizenship education: A critical introduction to key concepts and debates. Bloomsbury Academic. DOI: https://doi.org/10.5040/9781474286749
Google Scholar

Stake, R. E. (1995). The art of case study research. Sage Publications.
Google Scholar

Stake, R. E. (2005). Qualitative Case Studies. In The SAGE handbook of qualitative research (3 wyd., s. 443–467). SAGE.
Google Scholar

Stein, S., Andreotti, V. (2021). Global Citizenship Otherwise. (E. Bosio, red.). Conversations on Global Citizenship Education: Perspectives on research, teaching, and learning in higher education. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429346897 DOI: https://doi.org/10.4324/9780429346897-2
Google Scholar

Świdrowska, E., Stano, K. (2024). Uczniowie z Ukrainy z doświadczeniem uchodźstwa w polskich szkołach. CEO. https://ceo.org.pl/wp-content/uploads/2025/01/Raport-z-danych-SIO-UKR_CEO_UNICEF_10.2024_PL-1.pdf
Google Scholar

Świdrowska, E., Tragarz, M. (2017). Edukacja globalna w szkole podstawowej: Perspektywa przedmiotowa. CEO.
Google Scholar

UNESCO. (2021). Teachers have their say: Motivation, skills and opportunities to teach education for sustainable development and global citizenship.
Google Scholar

United Nations. (2012). Global Education First Initiative.
Google Scholar

United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development.
Google Scholar

United Nations Development Programme. (2025). Human Development Report 2025. https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf
Google Scholar

Witkowski, J. (2012). Strengthened co-operation for improving quality. ZEP: Zeitschrift für internationale Bildungsforschung und Entwicklungspädagogik, 35, 21–26. https://doi.org/10.25656/01:9411
Google Scholar