Kontrowersje wokół stosowania pojęcia alienacji rodzicielskiej i pojęć pokrewnych w kontekście przeciwdziałania przemocy domowej

Anna  Owczarek; Małgorzata Słowik; Wioletta Abramczyk

Opublikowane: 2025-01-20

Tom 635 Nr 10 (2024)

Kontrowersje wokół stosowania pojęcia alienacji rodzicielskiej i pojęć pokrewnych w kontekście przeciwdziałania przemocy domowej

Anna Owczarek

, Małgorzata Słowik

, Wioletta Abramczyk

Abstrakt

Celem artykułu jest przedstawienie kontrowersji związanych ze stosowaniem pojęcia alienacji rodzicielskiej (i pojęć pokrewnych, takich jak: syndrom alienacji rodzicielskiej, zespół alienacji rodzicielskiej, manipulowanie dzieckiem, izolowanie dziecka od drugiego rodzica, utrudnianie kontaktów z drugim rodzicem) w sytuacjach, gdy w historii rodziny występowała przemoc domowa. Dla osiągnięcia tego celu zastosowano metodę analizy literatury (raportów i aktów prawnych instytucji/organizacji międzynarodowych ds. przeciwdziałania przemocy; literatury i badań zagranicznych nad orzecznictwem sądowym w sprawach o ustalenie opieki nad dzieckiem po rozstaniu rodziców; polskich raportów organizacji pozarządowych przeciwdziałających przemocy; polskich publikacji dziennikarskich). Wnioski wskazują na potrzebę wprowadzenia wielu zmian, aby rzeczywista ochrona dzieci przed przemocą ze strony jednego z rodziców była skuteczniejsza również po rozstaniu. W polskiej literaturze naukowej koncepcja alienacji rodzicielskiej jest rozpowszechniana przede wszystkim jako przejaw rywalizowania o dziecko rozwodzących się rodziców, manipulowania nim, prób alienowania od siebie nawzajem. Trudno znaleźć choćby wzmianki o zagrożeniach wynikających z nieuzasadnionego powoływania się na tę koncepcję przez osoby stosujące przemoc – prezentowany artykuł jest nowatorski w tym zakresie. Sformułowano kilka rekomendacji. Jedna z nich wskazuje na konieczność podjęcia badań, których celem będzie określenie, na ile sądy, orzekając o opiece nad dzieckiem, uwzględniają dane o stosowaniu przemocy domowej ze strony jednego z rodziców jeszcze przed rozstaniem. Niezbędna jest integracja danych dotyczących przemocy domowej przed rozstaniem rodziców oraz danych o losach dzieci, które decyzją sądu pozostają w stałym kontakcie z rodzicem stosującym przemoc, a także danych o losach tych dzieci w dorosłym życiu.

Słowa kluczowe:

przeciwdziałanie przemocy domowej, alienacja rodzicielska, rywalizacja o opiekę, orzecznictwo sądowe dotyczące opieki nad dziećmi, ochrona dzieci przed przemocą

Inne teksty tego samego autora

Ewa Romanik, Małgorzata Słowik, Rozwój psychoruchowy dziecka do lat 6 z doświadczeniem traumy relacyjnej – raport z diagnozy KORP , Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze: Tom 631 Nr 6 (2024)

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Owczarek, A., Słowik, M., & Abramczyk, W. (2025). Kontrowersje wokół stosowania pojęcia alienacji rodzicielskiej i pojęć pokrewnych w kontekście przeciwdziałania przemocy domowej. Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, 635(10), 3–24. Pobrano z https://czasopisma.aps.edu.pl/index.php/pow/article/view/1811

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

American Professional Society on the Abuse of Children. (2022). APSAC Position Statement Assertions of Parental Alienation Syndrome (PAS), Parental Disorder (PAD), or Parental Alienation (PA) When Child Maltreatmentis of Concern. Position Statement Effective. https://apsac. org/wp-content/uploads/2023/05/APSAC-Position-Statement-PAS.pdf (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Berman, P., Weisinger, E. (2022). Parental alienation vs coercive control: Controversial issues and current research. Journal of Family Trauma, Child Custody & Child Development, 19(3–4), 214–229. https://doi.org/10.1080/26904586.2022.2125475
Google Scholar

Błażek, M., Lewandowska-Walter, A. (2022). Alienacja rodzicielska a przemoc emocjonalna – podejście systemowe w diagnozie problemu. Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka, 21(1), 13–38.
Google Scholar

Boroch, J., Jarząbek-Bielecka, G., Jarząbek, Z., Mizgier, M., Sowińska-Przepiera, E., Kędzia, W., Pisarska- Krawczyk, M., Lorkiewicz-Muszyńska, D., Chuchracki, M., Opydo-Szymaczek, J., Wilczak, M., Wojtyła, A. (2018). Aspekty opiniowania lekarskiego w przypadku przemocy seksualnej wobec dzieci. Medycyna Rodzinna, 21(4), 339–343. https://doi.org/10.25121/MR.2018.21.4.339
Google Scholar

Boroch, J., Kwiatek-Markiewicz, S., Filewski, A., Jarząbek-Bielecka, G., Musielak, M., Kędzia, W. (2019). Masturbacja jako objaw przemocy seksualnej wobec dziecka – analiza problemu na tle dewiacji seksualnych względem dzieci w ujęciu historycznym. Medycyna Rodzinna, 2, 101–105. https://doi.org/10.25121/MR.2019.22.2.101
Google Scholar

Brownridge, D.A., Chan, K.L., Hiebert-Murphy, D., Ristock, J., Tiwari, A., Leung, W.C., Santos, S.C. (2008). The elevated risk for non-lethal post-separation violence in Canada: A comparison of separated, divorced, and married women. Journal of Interpersonal Violence, 23(1), 117–135. https://doi.org/10.1177/0886260507307914
Google Scholar

Chapman, F.E. (2022). At the intersection of discrediting, degradation & denigration: Coercive control, parental alienation, and institutional gaslighting. The Women’s Rights Law Reporter, 44, 52–103. https://doi.org/10.2139/ssrn.4850420
Google Scholar

Chotkowska, K. (2022). Doświadczanie przemocy w dzieciństwie – skutki w życiu dorosłym. Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka, 21(1), 57–76.
Google Scholar

Czerederecka, A. (1999). Syndrom odosobnienia od jednego z rodziców u dzieci z rozbitych rodzin. Nowiny Psychologiczne, 4, 5–13.
Google Scholar

Czerederecka, A. (2005). Cognitive processes of parents fighting for custody and parental alienation syndrome observed in their children. Problems of Forensic Sciences, 61, 19–26.
Google Scholar

Czerederecka, A. (2008). Manipulowanie dzieckiem przez rodziców rywalizujących o udział w opiece. Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka, 7(4), 15–34.
Google Scholar

Czerederecka, A. (2010). Rozwód a rywalizacja o opiekę nad dziećmi. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis.
Google Scholar

Czerederecka, A. (2020). Rozwód a rywalizacja o opiekę nad dziećmi. Wyd. 2. Warszawa: Wolters Kluwer.
Google Scholar

Dalgarno, E., Katz, E., Ayeb-Karlsson, S., Barnett, A., Motosi, P., Verma, A. (2023). ‘Swim, swim and dieat the beach’: Family court and perpetrator induced trauma (CPIT) experiences of mothers in Brazil. Journal of Social Welfare and Family Law, 46(1), 11–38. https://doi.org/10.1080/ 09649069.2023.2285136
Google Scholar

Doroudchi, A., Zarenezhad, M., Hosseininezhad, H., Malekpour, A., Ehsaei, Z., Kaboodkhani, R., Valiei, M. (2023). Psychological complications of the children exposed to domestic violence: A systematic review. Egyptian Journal of Forensic Sciences, 13(1), 26. https://doi.org/10.1186/ s41935-023-00343-4
Google Scholar

Dubowski, R. (2017). Oddalenie powództwa o rozwód jako środek ochrony dobra dziecka: pobożne życzenie czy rzeczywistość? W: J. Mazurkiewicz, P. Mysiak (red.), Dobro pojemne jak krzywda. Prawna ochrona dziecka. Deklaracje a rzeczywistość (s. 98–117). http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/79193/PDF/ Dobro_pojemne_jak_krzywda_Prawna_ochrona_dziecka.pdf (dostęp: 10.08.2024).
Google Scholar

Dudek, A. (2022). Jeśli ojciec krzywdzi matkę, krzywdzi także dziecko. Ma ono wtedy poczucie, że już nikt go nie ochroni. Wywiad z Agnieszką Widerą-Wysoczańską. Wysokie Obcasy, 20 listopada. https://www.wysokieobcasy.pl/zyclepiej/7,181615,29139719,jesli-w-rodzinie-sa-konfl ikty- lub-przemoc-nie-moze-byc-mowy.html (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Dudek, A. (2023). Alienacja rodzicielska. Sąd uznał, że matka kłamie, więc dziecko oddał sprawcy przemocy. Wysokie Obcasy, 5 maja. https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,163229,29846230,onzprzeciw- alienacji-rodzicielskiej-w-polsce-matki-tak-sa.html (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

European Association for Psychotherapy. (2017). A statement from the European Association for Psychotherapy (EAP) on the concepts of ‘Parent Alienation Syndrome’ (PAS) and ‘Parental Alienation’ (PA). https://www.europsyche.org/app/uploads/2019/05/EAP-position-statement- PAS_voted-Board_24Feb2018_offi cia.pdf (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Garber, B.D. (2011). Parental alienation and the dynamics of the enmeshed parent–child dyad: Adultifi cation, parentifi cation, and infantilization. Family Court Review, 49(2), 322–335. https://doi.org/10.1111/j.1744-1617.2011.01374.x
Google Scholar

Gardner, R.A. (1985). Recent trends in divorce and custody litigation. Academy Forum, 29(2), 3–7.
Google Scholar

Group of Experts on Action against Violence against Women and Domestic Violence. (2021). Raport GREVIO dotyczący rozwiązań prawnych i innych, służących wdrożeniu postanowień Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (konwencja stambulska) – ocena wyjściowa. Polska. https://bip.brpo.gov.pl/sites/default/fi - les/2022-02/RAPORT_GREVIO_PL.pdf (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Harman, J.J., Lorandos, D. (2021). Allegations of family violence in court: How parental alienation affects judicial outcomes. Psychology, Public Policy, and Law, 27(2), 184–208. https:// doi.org/10.1037/law0000301
Google Scholar

Helios, J., Jedlecka, W. (2022). Alienacja rodzicielska w polskim systemie prawa. Białostockie Studia Prawnicze, 27(3), 33–48. https://doi.org/10.15290/bsp.2022.27.03.02
Google Scholar

Helios, J., Jedlecka, W. (2023). Alienacja rodzicielska. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Google Scholar

Holewińska-Łapińska, E. (2018). Orzeczenie zakazu kontaktów z dzieckiem. Warszawa: Instytut Wymiaru Sprawiedliwości. https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/2018/10/IWS-HolewińskaŁapińska- E.Orzeczenie-zakazu-kontaktów-z-dzieckiem.pdf (dostęp: 19.12.2024).
Google Scholar

Johnson, M.P. (2008). A typology of domestic violence: Intimate terrorism, violence resistance, and situational couple violence. Boston: University Press of New England.
Google Scholar

Kelly, J.B., Johnston, J.R. (2001). The alienated child: A reformulation of parental alienation syndrome. Family Court Review, 39(3), 249–266. https://doi.org/10.1111/j.174-1617.2001.tb00609.x
Google Scholar

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. 1997 nr 78, poz. 483).
Google Scholar

Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. 1991 nr 120, poz. 526).
Google Scholar

Leadership Council on Child Abuse and Interpersonal Violence. (2008). How many children are court-ordered into unsupervised contact with an abusive parent after divorce? https://leadershipcouncil. org/how-many-children-are-court-ordered/ (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Loures, R., Felippe, A. (2021). 10 Anos da lei de alienação parental: uma ánalise da Jurisprudência Brasileira. Cadernos de Psicologia, 2(4), 4–26.
Google Scholar

Meier, J.S. (2009). A historical perspective on parental alienation syndrome and parental alienation. Journal of Child Custody, 6(3–4), 232–257. https://doi.org/10.1080/15379410903084681
Google Scholar

Meier, J.S. (2020). US child custody outcomes in cases involving parental alienation and abuse allegations: What do the data show? Journal of Social Welfare and Family Law, 42(1), 92–105. https://doi.org/10.1080/09649069.2020.1701941
Google Scholar

Meier, J.S. (2021). Denial of family violence in court: An empiric alanalysis and path forward for family law. The Georgetown Law Journal, 110, 835.
Google Scholar

Meier, J.S., Dickson, S., O’Sullivan, C.S., Rosen, L.N. (2022). Harman and Lorandos’ false critique of Meier et al.’s family court study. Journal of Family Trauma, Child Custody & Child Development, 19(2), 119–138. https://doi.org/10.1080/26904586.2022.2086659
Google Scholar

Meier, J.S., Dickson, S., O’Sullivan, C.S., Rosen, L.N., Hayes, J. (2019). Child custody outcomes in cases involving parental alienation and abuse allegations. GWU Law School Public Law Research Paper, 56. https://doi.org/10.2139/ssrn.3448062
Google Scholar

Milchman, M.S., Geff ner, R., Meier, J.S. (2020). Ideology and rhetoric replace science and reason in some parental alienation literature and advocacy: A critique. Family Court Review, 58(2), 340–361. https://doi.org/10.1111/fcre.12476
Google Scholar

Ministerstwo Sprawiedliwości. (2022). Pismo Ministerstwa Sprawiedliwości z 23 maja 2022 r., sygn. DSRiN-II.071.47.2021 do Pana Marcina Wiącka Rzecznika Praw Obywatelskich. https://bip.brpo.gov.pl/sites/default/files/2022-05/Odpowiedz_MS_alienacja_rodzicielska_ 23.05.2022.pdf (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Morrill, A.C., Dai, J., Dunn, S., Sung, I., Smith, K. (2005). Child custody and visitation decisions when the father has perpetrated violence against the mother. Violence Against Women, 11(8), 1076–1107. https://doi.org/10.1177/1077801205278046
Google Scholar

Myers, J.E., Mercer, J. (2022). Parental alienation in family court: Attacking expert testimony. Child and Family Law Journal, 10(1), 3.
Google Scholar

Namysłowska, I., Heitzman, J., Siewierska, A. (2009). Gardner syndrome – parental alienation syndrome (PAS). Diagnosisor family reality? Psychiatria Polska, 43(1), 5–17.
Google Scholar

Norman, R.E., Byambaa, M., De, R., Butchart, A., Scott, J., Vos, T. (2012). The long-term healthconsequences of child physical abuse, emotional abuse, and neglect: A systematic review and meta-analysis. PLoS Mmedicine, 9(11), e1001349.
Google Scholar

Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7 listopada 2024 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej (Dz.U. 2024, poz. 1673).
Google Scholar

Parlament Europejski. (2021). Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 6 października 2021 r. w sprawie wpływu, jaki na kobiety i dzieci wywierają przemoc ze strony partnera oraz prawo pieczy nad dzieckiem (2019/2166(INI)). https://www.prawo.pl/akty/dz-uue- c-2022-132-27,69551779.html (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Perez del Campo, A.M. (Coordinación). (2010). Informe del grupo de trabajo de investigación sobre el llamado síndrome de alienación parental. https://violenciagenero.igualdad.gob.es/wpcontent/ uploads/ALIENACIONPARENTAL_cap2_lib7.pdf (dostęp: 19.12.2024).
Google Scholar

Polskie Towarzystwo Psychiatryczne. (2024). Stanowisko Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego dotyczące korzystania z pojęcia zespołu alienacji rodzicielskiej. https://psychiatria.org.pl/aktualnosci, tekst,499,stanowisko_polskiego_towarzystwa_psychiatrycznego_dotyczace_korzystania_ z_pojecia_zespolu_alienacji_rodzicielskiej (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Pomarańska-Bielecka, M. (2021). Kryminalizacja zjawiska alienacji rodzicielskiej – aktualnie obowiązujący stan prawny i propozycje zmian. Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka, 20(1), 138–158.
Google Scholar

Prigent, P.G., Sueur, G. (2024). Smoke and mirrors: How the theory of ‘parental alienation’ concealed domestic abuse and coercive control in France. Trayectorias Humanas Trascontinentales, 13. https://doi.org/10.25965/trahs.6171
Google Scholar

Rojek-Socha, P. (2020). Alienacja rodzicielska staje się plagą – MS analizuje zjawisko utrudniania kontaktów. https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/utrudnianie-kontaktow-z-dzieckiem-mspracuje- nad-rozwiazaniami,497776.html (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Romito, P., Crisma, M. (2009). Les violences masculines occultées: Le syndrome d’aliénation parentale. Empan, 73(1), 31–39.
Google Scholar

Roszak, M. (2021). Parenting in confl ict – parental alienation: Netnographic research. Society Register, 5(2), 83–98. https://doi.org/10.14746/sr.2021.5.2.06
Google Scholar

Roszkowska, M. (2023). „Ślubuję ci pozew za pozwem”. Dzieci odmawiają kontaktu z ojcem? Matka ma już 230 tys. kary. Duży Format, 17 lipca.
Google Scholar

Rzecznik Praw Obywatelskich. (2021). Pismo Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 1 grudnia 2021 r., sygn. IV.502.5.2014.MK do Pana Zbigniewa Ziobry Ministra Sprawiedliwości. https://bip.brpo.gov. pl/sites/default/fi les/2021-12/RPO_alienacja_rodzicielska_1.12.2021.pdf (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Sanz, E. (b.d.). Przemoc zastępcza: najokrutniejsza forma przemocy ze względu na płeć. https:// pieknoumyslu.com/przemoc-zastepcza-najokrutniejsza-forma-przemocy-ze-wzgledu-na-plec/ ?fbclid=IwY2xjawFGZEJleHRuA2FlbQIxMQABHRv-0ssfmNBAtcT31lBnDK39Mn1yFrjw5 dD71Yi4WZYRkj6ubJtgWitEmA_aem_OcVMl48LW3U9pmp5S65INg (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Saunders, D.G. (2007). Child custody and visitation decisions in domestic violence cases: Legaltrends, risk factors, and safety concerns. https://vawnet.org/sites/default/files/materials/ fi les/2016-09/AR_CustodyREVISED.pdf (dostęp: 19.12.2024).
Google Scholar

Sharma, J. (2023). Coping mechanisms in boys and girls and the consequences of domestic violence witnessed by children. Senior Seminars and Capstones, 7, 2–37.
Google Scholar

Siałkowski, K. (2019). Podał dziecku cyjanek. Sam też zażył tę truciznę. Ustalenia śledztwa po tragedii w sali zabaw. https://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/7,54420,25526147,podal-dzieckucyjanek- sam-tez-zazyl-te-trucizne-ustalenia.html (dostęp: 10.05.2024).
Google Scholar

Silberg, J., Dallam, S. (2019). Abusers gaining custody in family courts: A case series of over turned decisions. Journal of Child Custody, 16(2), 140–169. https://doi.org/10.1080/1537941 8.2019.1613204
Google Scholar

Silberg, J., Dallam, S., Samson, E. (2013). Crisis in family court: Lessons from turned around cases. Final report submitted to the Offi ce of Violence Against Women, Departmentof Justice. https://www. protectiveparents.com/crisis-fam-court-lessons-turned-around-cases.pdf (dostęp: 19.12.2024).
Google Scholar

Spearman, K.J., Hardesty, J.L., Campbell, J. (2023). Post‐separation abuse: A concept analysis. Journal of Advanced Nursing, 79(4), 1225–1246. https://doi.org/10.1111/jan.15310
Google Scholar

Stachowiak, A. (2022). Kat traci władzę. Przemoc nie kończy się wraz z odejściem sprawcy. Często się nasila. https://kobieta.onet.pl/wiadomosci/uciekly-do-mezow-ale-oni-nadal-je-przesladujeprzemoc- sie-nie-konczy/kl2ksn7 (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Stark, E. (2023). Children of coercive control. New York: Oxford University Press.
Google Scholar

Stark, E. (2007). Coercive control: How men entrap women in personal life. New York: Oxford University Press.
Google Scholar

Stowarzyszenie Pomocy Kobietom i Matkom „Eurydyka”. (2023). Raport o przymusowym wykonywaniu kontaktów przez dzieci w latach 2016–2023. Skutki przepisów prawa uchwalonych w 2011 r. płacenia rodzicowi za nierealizowane lub niewłaściwie realizowane kontakty dziecka z rodzicem.
Google Scholar

Szymkiewicz, B. (2019). Zniewolenie i kontrola. Przemoc domowa jako łamanie praw człowieka. Niebieska Linia, 10 grudnia. https://www.niebieskalinia.pl/aktualnosci/aktualnosci/zniewolenie- i-kontrola-przemoc-domowa-jako-lamanie-praw-czlowieka1 (dostęp: 15.10.2024).
Google Scholar

Tomczyk, J. (2024a). Ekspertyza. przemoc postseparacyjna – identyfikacja, charakterystyka, interwencje. https://www.intro.org.pl/1/Tomczyk_ekspertyza_new.pdf (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Tomczyk, J. (2024b). Nie myśl, że odejdziesz… Wprowadzenie do problematyki przemocy postseparacyjnej. https://www.intro.org.pl/1/Tomczyk-Nie_mysl_ze_odejdziesz.pdf (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Tomczyk, J. (2024c). Raport podsumowujący pierwszą fazę badań empirycznych – zogniskowany wywiad grupowy (FGI) – prowadzonych w projekcie pn. „Odwikłane z przemocy – bezpieczne”. https://www.intro.org.pl/1/Raport_Intro_FGI.pdf (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023, poz. 1606).
Google Scholar

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (Dz.U. 2005 nr 180, poz. 1493).
Google Scholar

Vaccaro, S.E. (2021). Violencia Vicaria: un golpe irreversible contra las madres. Estudio sobre el análisis de datos de casos de violencia vicaria extrema. https://www.observatoriodelainfancia.es/ oia/esp/descargar.aspx?id=7853&tipo=documento (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Walker, L.E.A. (2009). Battered woman syndrome. Wyd. 3. New York. Springer Publishing Company.
Google Scholar

Walker, L.E., Shapiro, D.L. (2010). Parental alienation disorder: Why label children with a mental diagnosis? Journal of Child Custody, 7(4), 266–286. https://doi.org/10.1080/15379418.2010.521041
Google Scholar

Walker-Descartes, I., Mineo, M., Condado, L.V., Agrawal, N. (2021). Domestic violence and its eff ects on women, children, and families. Pediatric Clinics, 68(2), 455–464. https://doi. org/10.1016/j.pcl.2020.12.011
Google Scholar

Widera-Wysoczańska, A. (2010). Mechanizmy przemocy w rodzinie. Z pokolenia na pokolenie. Warszawa: Wydawnictwo Difin.
Google Scholar

Willis, B., O’Donohue, W. (2018). Parental alienation syndrome: A critique. Revista de Estudios e Investigación en Psicología y Educación, 5(2), 74–81. https://doi.org/10.17979/reipe.2018.5.2.4364
Google Scholar

Witkowski, T. (2013). Zakazana psychologia. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. www.stowarzyszenie-pomocy-kobietom.org.pl (dostęp: 13.05.2024).
Google Scholar

Zeoli, A.M., Rivera, E.A., Sullivan, C.M., Kubiak, S. (2013). Post-separation abuse of women and their children: Boundary-setting and family court utilization among victimized mothers. Journal of Family Violence, 28(6), 547–560. https://doi.org/10.1007/s10896-013-9528-7
Google Scholar

Żewakowska, J. (2023). Systemowa pomoc udzielana dzieciom w sytuacji rozstania rodziców – teoria i badanie własne. Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka, 22(1), 139–158.
Google Scholar

Żukowska-Gołębiewska, J. (2023). Przemoc poseparacyjna w świetle nowelizacji Ustawy o przemocy w rodzinie. Definicja i diagnoza. III Ogólnopolska Konferencja Opiniodawczych Zespołów Sądowych Specjalistów. Radom, 18 maja.
Google Scholar